Bazy danych

Materiały dydaktyczne

Materiały dydaktyczne

Normalizacja

System biblioteczny

Narzędzia

Materiały dydaktyczne IT
Studia wyższe I / II Stopień
© Igor Brzeżek 2026
biuro@netstudio.net.pl
itblog.netstudio.net.pl

Indeks pojęć

Wybrane pojęcia, skróty i koncepcje z kursu Bazy danych

Zestawienie najważniejszych terminów pojawiających się w materiałach dydaktycznych. Każde pojęcie opatrzono linkiem do odpowiedniego slajdu w prezentacji.

Spis części

Historia · MariaDB · MariaDB · 1NF · 2NF · 3NF · BCNF · 4NF · 5NF · Widok · Tabele

Część 1: Historia baz danych

Baza danych – definicja
DBMS – System Zarządzania Bazą Danych
Oracle – komercyjny DBMS
PostgreSQL – zaawansowany DBMS
MySQL – popularny DBMS open-source
SQL Server – DBMS Microsoft
Kość Ishango – pierwszy zapis danych
Malowidła naskalne Lascaux
Tally sticks – nacięcia na kościach
Żetony gliniane – neolityczne bazy danych
Denise Schmandt-Besserat – badaczka tokenów
System tokenowy (~7500 p.n.e.)
Bullae – pierwszy indeks w historii
Metadane w starożytności
Pismo klinowe – Sumer (~3100 p.n.e.)
Skrybowie sumeryjscy
Biblioteka Asurbanipala – Niniwa
Biblioteka Aleksandryjska
Callimachus z Cyreny – Pinakes (katalog)
Papirus – lżejszy nośnik danych (~2400 p.n.e.)
Dostęp sekwencyjny – zwój
Pergamin – Pergamon (II w. p.n.e.)
Kodeks – dostęp swobodny (random access)
Palimpsesty
Cai Lun – wynalazca papieru (105 r. n.e.)
Druk Gutenberga (~1450)
Quipu – baza danych Inków
Kipucamayokowie – inkascy archiwiści
Gary Urton – badacz quipu
Melvil Dewey – Klasyfikacja Dziesiętna (1876)
Katalog kartkowy – B-tree przed komputerami
Joseph-Marie Jacquard – karty perforowane (1804)
Herman Hollerith – maszyna tabulacyjna (1890)
Karta 80-kolumnowa IBM (1928)
Struktura danych (schemat) – lekcje ery analogowej
Indeksowanie – kategoryzacja danych
Metadane – dane o danych
Integralność danych – spójność informacji
UNIVAC I (1951) – pierwszy komputer komercyjny
UNISERVO – pierwsza taśma magnetyczna
IBM 350 RAMAC (1956) – pierwszy dysk twardy
DASD – Direct Access Storage Device
American Airlines SABRE – system rezerwacji
COBOL (1959) – język do przetwarzania danych
Redundancja – problem podejścia plikowego
Niespójność danych w systemach plikowych
Izolacja danych – brak współbieżności
Gene Charles Bachman – twórca pierwszego DBMS
IDS – Integrated Data Store (1963)
Model hierarchiczny – struktura drzewa
IMS IBM – Information Management System (1966)
DL/I – Data Language I
Apollo NASA – IMS w misji kosmicznej
CODASYL – model sieciowy
DBTG – Data Base Task Group (1969, 1971)
Diagramy Bachmana – modelowanie sieciowe
Charles Bachman – Nagroda Turinga 1973
Cullinet – IDMS komercyjny
Dostęp rekord po rekordzie – wady modeli nawigacyjnych
Sztywność struktur nawigacyjnych
Bazy grafowe – dziedzictwo modeli nawigacyjnych
Edgar Frank Codd – rewolucja relacyjna (1970)
12 zasad Codda – cechy RDBMS
A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks
Relacja – podstawowa struktura modelu relacyjnego
Algebra relacyjna – selekcja, projekcja, JOIN
System R (1974-1978) – narodziny SQL
Donald Chamberlin i Raymond Boyce – twórcy SQL
SEQUEL – pierwotna nazwa SQL
SQL/DS (1981) – pierwszy komercyjny SQL
DB2 (1983) – relacyjna baza IBM
INGRES – alternatywa z Berkeley (1974)
Michael Stonebraker – twórca Ingres i PostgreSQL
QUEL – język zapytań Ingres
Oracle – pierwsza komercyjna RDBMS (1979)
Larry Ellison – współzałożyciel Oracle
Bitwa relacyjnych vs nawigacyjnych – lata 80.
ANSI SQL-86 – pierwszy standard SQL
IBM DB2 (1983) – relacyjna baza IBM
Informix (1981) – relacyjna baza danych
Sybase (1984) – relacyjna baza danych
SQL Server (1989) – Sybase + Microsoft
SQL-92 (SQL2) – unifikacja składni SQL
SQL:1999 (SQL3) – rekurencja, triggery
SQL:2003 – window functions, XML
Peter Chen – Model Entity-Relationship (1976)
Diagram ER – encje, atrybuty, relacje
Notacje ER: Chen, Crow's Foot, UML
Narzut na złączenia (JOIN) – wada RDBMS
Skalowanie poziome (sharding) – wyzwanie RDBMS
Impedance mismatch – ORM (Hibernate, EF)
Transakcje ACID – atomowość, spójność, izolacja, trwałość
Niezależność danych – zaleta modelu relacyjnego
OODBMS – bazy obiektowe
ObjectStore (1989) – baza obiektowa
GemStone (1988) – baza obiektowa
ORDBMS – obiektowo-relacyjne hybrydy
PostgreSQL – Post-Ingres, najpopularniejszy ORDBMS
OLAP – analityczne przetwarzanie danych (Codd 1993)
Bill Inmon – Corporate Information Factory
Ralph Kimball – star schema, snowflake schema
OLTP – przetwarzanie transakcyjne
ETL/ELT – procesy zasilania hurtowni
Data Lake – jezioro danych
Lakehouse – hybryda data lake i hurtowni
XML (1998) – dane semistrukturalne
XPath – nawigacja po XML
XQuery (2007) – zapytania XML
JSON (2001) – lekki format danych
RODAN (1979-1980) – polski DBMS
JANTAR (1984) – polski system bazodanowy
Systemy ODRA – polskie komputery
NoSQL – Not Only SQL
CAP Theorem – Eric Brewer (2000)
Klucz-wartość – Redis, DynamoDB
Dokumentowe – MongoDB, CouchDB
Kolumnowe – Cassandra, HBase
Grafowe – Neo4j, Amazon Neptune
Google Bigtable (2004) – baza kolumnowa
Amazon Dynamo (2007) – baza klucz-wartość
Big Data – Hadoop, HDFS, MapReduce
Doug Cutting – twórca Hadoop (2005)
Apache Spark (2010) – przetwarzanie in-memory
3V – Volume, Velocity, Variety (Doug Laney 2001)
Apache Kafka – platforma strumieniowa
Delta Lake – warstwa jeziora danych
NewSQL – SQL na skalę horyzontalną
Google Spanner (2012) – globalna baza SQL
TrueTime – globalny zegar Google
CockroachDB (2015) – NewSQL open-source
Spencer Kimball – twórca CockroachDB
VoltDB – NewSQL in-memory
Neo4j (2007) – baza grafowa
Cypher Query Language – język zapytań grafowych
Property graph – węzły, krawędzie, właściwości
SPARQL – zapytania RDF
DBaaS – baza danych jako usługa
AWS RDS (2009) – relacyjna baza w chmurze
Amazon Aurora (2015) – zgodna z MySQL/PostgreSQL
Google BigQuery – serverless SQL
Azure Cosmos DB – globalna baza NoSQL
Supabase – open-source Firebase
Neon – serverless PostgreSQL
Bazy wektorowe – Pinecone, Weaviate, Milvus
HNSW – algorytm wyszukiwania wektorowego
IVF – Inverted File Index dla wektorów
Self-driving databases – Oracle Autonomous DB
Edge databases – bazy na brzegu sieci
Converged databases – bazy konwergentne
Mapa ewolucji baz danych – podsumowanie
Bibliografia historii baz danych

Część 2: MariaDB od podstaw

MariaDB od podstaw – tutorial
MariaDB – RDBMS open-source
Fork MySQL – historia MariaDB
Instalacja MariaDB – Linux, Windows, macOS
systemctl start mariadb – uruchamianie serwera
systemctl enable mariadb – autostart
Services.msc – zarządzanie serwerem na Windows
mysql -u root -p – logowanie do konsoli
EXIT / QUIT – wylogowanie z MariaDB
MariaDB [(none)]> – znak zachęty
mysql_secure_installation – skrypt bezpieczeństwa
SHOW DATABASES – lista baz danych
SHOW TABLES – lista tabel
SELECT CURRENT_USER() – bieżący użytkownik
STATUS – informacje o serwerze
information_schema – baza metadanych
performance_schema – baza wydajnościowa
CREATE DATABASE – tworzenie bazy danych
CHARACTER SET utf8mb4 – kodowanie polskich znaków
COLLATE utf8mb4_polish_ci – reguły sortowania
DROP DATABASE – usuwanie bazy danych
SELECT DATABASE() – bieżąca baza
INT – typ całkowitoliczbowy
VARCHAR – tekst o zmiennej długości
DECIMAL – liczba stałoprzecinkowa
DATE / DATETIME / TIMESTAMP – typy dat
TINYINT / SMALLINT / BIGINT – typy liczbowe
CHAR – tekst o stałej długości
CREATE TABLE – definiowanie tabeli
ENGINE=InnoDB – silnik składowania
PRIMARY KEY – klucz główny
AUTO_INCREMENT – automatyczna inkrementacja
Klucz naturalny vs sztuczny
NOT NULL – kolumna obowiązkowa
UNIQUE – unikalność wartości
DEFAULT – wartość domyślna
CHECK – warunek poprawności
DESCRIBE / DESC – struktura tabeli
SHOW CREATE TABLE – definicja tabeli
Import pliku SQL – przekierowanie <
SOURCE – import z wnętrza konsoli
LOAD DATA – import CSV do tabeli
SHOW TABLES – lista tabel w bazie
\G – pionowe wyświetlanie wyników
INSERT INTO – dodawanie wierszy
VALUES – wartości w INSERT
Wielowierszowy INSERT – wydajność
INSERT IGNORE – pomijanie duplikatów
ON DUPLICATE KEY UPDATE – upsert
SELECT * – wszystkie kolumny
Alias AS – zmiana nazwy kolumny
CONCAT – łączenie tekstu
WHERE – filtr danych
IS NULL – sprawdzanie pustych wartości
AND – wszystkie warunki spełnione
OR – przynajmniej jeden warunek
BETWEEN – zakres wartości
IN – lista dozwolonych wartości
NOT – zaprzeczenie warunku
LIKE – wyszukiwanie wzorców
% – dowolny ciąg znaków (wildcard)
_ – pojedynczy znak (wildcard)
FULLTEXT – wyszukiwanie pełnotekstowe
ORDER BY – sortowanie wyników
ASC – sortowanie rosnące
DESC – sortowanie malejące
LIMIT – ograniczenie liczby wyników
OFFSET – pomijanie wierszy (paginacja)
COUNT – liczba wierszy
SUM – suma wartości
AVG – średnia arytmetyczna
MIN / MAX – minimum i maksimum
GROUP BY – grupowanie danych
HAVING – filtr dla grup
INNER JOIN – łączenie wewnętrzne
ON – warunek łączenia tabel
LEFT JOIN – łączenie lewostronne
UPDATE – modyfikacja danych
SET – nowa wartość w UPDATE
DELETE – usuwanie wierszy
TRUNCATE TABLE – czyszczenie tabeli
ALTER TABLE – modyfikacja struktury
ADD COLUMN – dodawanie kolumny
DROP COLUMN – usuwanie kolumny
FOREIGN KEY – klucz obcy
REFERENCES – odwołanie do klucza głównego
ON DELETE CASCADE – kaskadowe usuwanie
ON DELETE RESTRICT – blokada usuwania
Integralność referencyjna – spójność danych
CREATE INDEX – indeks dla wydajności
B-drzewo – struktura indeksu
UPDATE/DELETE bez WHERE – najczęstszy błąd
MyISAM vs InnoDB – porównanie silników
CRUD – CREATE, READ, UPDATE, DELETE
SQLZoo – nauka SQL online

Część 3: MariaDB i SQL – przewodnik

MariaDB – przewodnik SQL
InnoDB – domyślny silnik MariaDB
MyISAM – starszy silnik MariaDB
Aria – silnik składowania MariaDB
Architektura klient-serwer – port 3306
mariadbd – proces serwera MariaDB
SHOW PROCESSLIST – aktywne połączenia
mysql_secure_installation – konfiguracja bezpieczeństwa
my.cnf – plik konfiguracyjny MariaDB
journalctl – logi serwera MariaDB
unix_socket – logowanie przez socket systemowy
SELECT VERSION() – wersja serwera
NOW() – bieżąca data i czas
\c – anulowanie polecenia w konsoli
\G – pionowy format wyników
\! – polecenie systemowe z konsoli SQL
tee – logowanie sesji do pliku
HELP – pomoc wbudowana w MariaDB
IFNULL – zastępowanie NULL
COALESCE – pierwsza niepusta wartość
mysql.user – tabela użytkowników
user@host – identyfikacja użytkownika
CREATE USER – tworzenie użytkownika
IDENTIFIED BY – hasło użytkownika
GRANT – nadawanie uprawnień
ALL PRIVILEGES – wszystkie uprawnienia
WITH GRANT OPTION – możliwość przekazywania uprawnień
REVOKE – odbieranie uprawnień
FLUSH PRIVILEGES – przeładowanie uprawnień
SHOW GRANTS – podgląd uprawnień
DROP USER – usuwanie użytkownika
KILL CONNECTION – zamykanie połączenia
SHOW COLUMNS – kolumny tabeli
IF NOT EXISTS – warunkowe tworzenie
ENUM – typ wyliczeniowy
TEXT – długi tekst
INDEX – indeks na kolumnie
INFORMATION_SCHEMA – metadane systemowe
FIRST / AFTER – pozycja kolumny
DROP TABLE IF EXISTS – bezpieczne usuwanie
SHOW TABLES LIKE – filtrowanie nazw tabel
mysql --force – kontynuacja mimo błędów
FIELDS TERMINATED BY – separator CSV
ENCLOSED BY – otocznik pól CSV
CONCAT_WS – łączenie z separatorem
SELECT DISTINCT – unikalne wartości
ESCAPE – znak ucieczki w LIKE
RAND() – losowe sortowanie
ONLY_FULL_GROUP_BY – tryb SQL
COUNT(DISTINCT) – unikalne wartości
safe-updates – tryb bezpieczny UPDATE
autocommit – automatyczne zatwierdzanie
CASE WHEN – logika warunkowa w SQL
Miękkie usuwanie – soft delete
MODIFY – zmiana typu kolumny
CHANGE – zmiana nazwy kolumny
3-table join – łączenie trzech tabel
RIGHT JOIN – łączenie prawostronne
FULL OUTER JOIN – symulacja przez UNION
GROUP_CONCAT – agregacja tekstu
Self-join – łączenie tabeli z samą sobą
Inline views – podzapytania w FROM
UNION – łączenie wyników zapytań
UNION ALL – łączenie bez deduplikacji
Subquery – zapytanie zagnieżdżone
EXISTS – sprawdzanie istnienia
NOT EXISTS – brak rekordów
Korelacja – podzapytanie skorelowane
mysqldump – backup bazy danych
--single-transaction – spójny dump InnoDB
SELECT INTO OUTFILE – eksport do CSV
secure_file_priv – ograniczenie eksportu
Indeks złożony – wiele kolumn
Leftmost prefix – najważniejsza kolumna indeksu
START TRANSACTION – rozpoczęcie transakcji
COMMIT – zatwierdzenie transakcji
ROLLBACK – wycofanie transakcji
SAVEPOINT – punkt zapisu w transakcji
ACID – własności transakcji
CREATE VIEW – widok (wirtualna tabela)
ALTER VIEW – modyfikacja widoku
DROP VIEW – usuwanie widoku
DATE_FORMAT – formatowanie daty
DATEDIFF – różnica między datami
DATE_ADD – dodawanie do daty
UPPER / LOWER – zamiana wielkości liter
SUBSTRING – wycinek tekstu
REPLACE – zamiana tekstu
TRIM – usuwanie spacji
CASE WHEN – wyrażenie warunkowe
IF() – funkcja warunkowa
SQL Injection – wstrzykiwanie SQL
Prepared statements – zapytania parametryczne
EXPLAIN – plan wykonania zapytania
Slow query log – wolne zapytania
WINDOW FUNCTIONS – funkcje okienkowe